İngiltere'nin doğusunda yerin altına gömülü 450 milyon yıllık bir kaldera keşfedildi ve püskürttüğü küllerin antik Tornquist Denizi'ni aşarak İskandinavya'ya ulaştığı belirlendi.
İngiltere'nin doğu kıyısında yürütülen 30 yıllık araştırmalar sonucunda, Norfolk ve Lincolnshire kontluklarının altında yer alan ve yüzeyden silinmiş devasa bir antik yanardağ sistemi tespit edildi. British Geological Survey bünyesinde jeofizikçi olarak görev yapan ve araştırmanın başyazarı olan Tim Pharaoh'nun ağustos ayındaki açıklamasına göre, İngiltere'nin en düz coğrafyalarından birinin derinliklerinde keşfedilen bu kaldera sistemine ait patlamaların izleri yeryüzünde doğrudan görülemiyor. Araştırma ekibi, yaklaşık 450 milyon yıl önce aktif olan bu volkanik yapının geçmişine ulaşmak amacıyla, yaklaşık 80 yıl önce birbirine 65 kilometre mesafede açılmış sondaj kuyularından çıkarılan zirkon kristallerini mercek altına aldı.
İnsan saç telinden daha ince olan ve magmanın yer altında soğuması sırasında oluşan zirkon kristalleri, içerdikleri uranyumun kurşun izotoplarına dönüşme hızından yararlanılarak tarihlendirildi. Geological Society of America Bulletin dergisinde 29 Nisan'da yayımlanan analize göre, Norfolk ve Lincolnshire'dan alınan zirkonların yaşının İskandinavya ve Baltık bölgesini kaplayan Kinnekulle kül tabakasındaki kristallerle birebir örtüştüğü saptandı. Bu durum, Ordovisyen döneminde (488,3 milyon ila 443,7 milyon yıl önce) gerçekleşen patlamada ortaya çıkan devasa kül bulutunun, günümüzde var olmayan Tornquist Denizi'ni aşarak İskandinavya kara parçasına kadar taşındığını ilk kez kanıtladı.
Araştırmada yer almayan Bristol Üniversitesi volkanoloji kıdemli öğretim görevlisi Peter Rowley, patlamanın yarattığı piroklastik akıntıların büyüklüğüne dikkat çekerek bu ölçekteki en son benzer olayın 26 bin yıl önce Yeni Zelanda'daki Taupo gölünde yaşanan Oranui püskürmesi olduğunu belirtti. Bilim insanları patlamanın binlerce atom bombasının enerjisine denk olduğunu kaydederken, popüler dildeki süper yanardağ nitelemesi yerine olayı ultrapliniyen püskürme olarak adlandırdı. Ultrapliniyen püskürmeler, 1000 kilometreküpten (240 mil küp) fazla volkanik maddeyi çevreye fırlatan ve stratosfere ulaşan 40 kilometreyi aşkın kül bulutları üreten en şiddetli patlama türü olarak kabul ediliyor.
Uzmanlar, süper yanardağ teriminin bilimsel açıdan belirsiz kalması ve püsküren malzemenin büyük kısmının aşınıp gömülmesi nedeniyle temkinli bir terminoloji öneriyor. Cascades Yanardağ Gözlemevi jeofizikçisi ve Yellowstone Yanardağ Gözlemevi sorumlusu Michael Poland, tortuların yeterince korunamamış olması sebebiyle patlama hacmini net biçimde hesaplamanın güç olduğunu vurgularken, Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'den fiziksel volkanolog Stephen Self de yanardağın kendisinden ziyade bıraktığı tortuların tanımlanabildiğini belirtti. Araştırmacılar aynı yapının 453,7 milyon yıl önce gerçekleşen daha erken bir püskürmesine dair kanıtlar da buldu. Galler'deki Eryri Ulusal Parkı ile İngiltere'nin kuzeybatısındaki Lake District'i kapsayan 450 milyon yıllık geniş volkanik kuşağın parçası olan bu yapının kalıntıları, yer kabuğundaki tektonik hareketler sonucu deforme olmuş magma odası kayaçlarından oluşuyor.
Neden önemli?Keşif, 26 bin yıl önceki Taupo patlamasından bu yana eşi görülmemiş boyuttaki ultrapliniyen volkanik püskürmelerin yayılımını ve Britanya'nın tektonik geçmişini anlamak açısından kritik veriler sunuyor.
Şu ana kadar bildiklerimiz
- Norfolk ve Lincolnshire'da 65 kilometre arayla açılan 80 yıllık sondaj kuyularındaki zirkon kristalleri, 450 milyon yıl öncesine ait bir kaldera sistemini ortaya çıkardı.
- Patlamaya ait küllerin, antik Tornquist Denizi'ni geçerek İskandinavya'daki Kinnekulle tefra tabakasıyla birebir yaş eşleşmesi gösterdiği saptandı.
- Ultrapliniyen sınıfındaki püskürmenin 1000 kilometreküpten fazla volkanik madde saçtığı ve stratosfere 40 kilometreyi aşan kül bulutu gönderdiği hesaplandı.
Cevabı beklenen sorular
- Yüzeyde ve derinliklerde kalan tortuların aşınmış olması nedeniyle antik püskürmenin net hacmi tam olarak hesaplanabilecek mi?
- Aynı volkanik sistemin Galler ve Lake District bölgelerindeki uzantılarında yeni patlama merkezleri tespit edilecek mi?
