Kuzey Afrika'da Nil Vadisi Dışında Bilinen En Eski Savunma Sistemi Fas'ta Keşfedildi

Fas'ın kuzeybatısında yer alan Oued Beht arkeolojik alanında yürütülen kazılarda, Kuzey Afrika'da Nil Vadisi dışında bugüne kadar tespit edilen en eski savunma sistemi gün yüzüne çıkarıldı. Oued Beht Arkeoloji Projesi (OBAP) kapsamında Ekim ve Kasım 2023 tarihlerinde gerçekleştirilen üçüncü çalışma sezonunda elde edilen bulgular, Libyan Studies dergisinde yayımlandı. Fas, İtalya ve Birleşik Krallık başta olmak üzere farklı kurumlardan araştırmacıların ortak yürüttüğü kazılarda ortaya çıkarılan savunma hattının, geniş bir hendek ile yükseltilmiş toprak setten meydana geldiği belirlendi. Alandan alınan örnekler üzerinde gerçekleştirilen 17 yeni radyokarbon analizi, bu tahkimatın günümüzden yaklaşık 3 bin 500 ila 4 bin yıl önce, yani MÖ ikinci binyılın başı ile ortası arasındaki dönemde inşa edildiğini kesinleştirdi.

Khémisset Vilayeti sınırlarında, Oued Beht Nehri'nin üzerindeki bir sırt boyunca uzanan yerleşim ilk olarak 2021 yılındaki araştırmalarla geniş çapta dikkat çekmişti. Önceki saha çalışmaları, alanın yaklaşık 10 hektarlık geniş bir araziye yayıldığını ve MÖ dördüncü binyılın ortalarından üçüncü binyılın başlarına, yani Geç Neolitik döneme kadar uzandığını ortaya koymuştu. Buradaki tarım topluluğunun, İberya Yarımadası da dahil olmak üzere Akdeniz havzasındaki farklı gruplarla temas halinde olduğu belgelenmişti. 2023 yılında yoğunlaştırılan kazılar ise yerleşimin kronolojisine, genel yerleşim planına ve sonraki evrelerdeki kullanımına odaklandı. Yeni radyokarbon verileri, alanda daha önce varlığı kanıtlanmamış olan MÖ ikinci binyıl boyunca da kesintisiz insan faaliyetinin sürdüğünü kanıtladı.

Araştırmacılar, yerleşimin güney kesiminde yer alan doğrusal duvarları inceleyerek yüzeyde görülebilen taş mimarinin altında derinleştiğinde, güney yamacı boyunca uzanan geniş hendek ve toprak seddeyi ortaya çıkardı. Savunma sistemi, arazinin doğal topoğrafyasından yararlanarak sırtın savunulması en kritik noktası olan güney ucunu kapatacak şekilde planlanmıştı. Toprak setin ulaştığı boyutlar ve hafriyat hacmi, inşa sürecinde organize bir iş gücünün ve kapsamlı bir mühendislik planlamasının devrede olduğunu gösteriyor. Kazı sonuçları ayrıca yerleşimin zaman içindeki yerleşim stratejisini de aydınlattı; topluluğun ana yaşam alanı, kuzeydeki daha açık araziden doğal korumaya sahip kayalık güney burnuna doğru kaydırıldı.

Araştırma ekibinin yürüttüğü jeolojik çalışmalar; sırtın oluşumu, yerel taş ve maden kaynaklarının kullanımı ile çanak çömlek üretim süreçlerini de inceleyerek Fas'ın kuzeybatısındaki tarih öncesi dönüşümleri haritalandırdı. Oued Beht'te belgelenen tahkimat, eşzamanlı olarak Güney İberya'da gelişen El Argar kültürüyle önemli bir karşılaştırma zemini sunuyor. MÖ ikinci binyılda İberya'da yaşayan El Argar toplulukları da güçlendirilmiş yerleşimlerde yaşamış, metal işlemeciliği ve karmaşık sosyal organizasyon modelleri geliştirmişti. Tarih öncesi savunma hattının üzerinde daha sonraki dönemlere ait bir Orta Çağ taş duvarının ve aynı evreye tarihlenen bir mezarlığın bulunması, Oued Beht'in tarih öncesinden Orta Çağ'a kadar Mağrip bölgesindeki uzun vadeli yerleşim dinamiklerini yansıtan kilit bir merkez olduğunu belgeliyor.

Neden önemli?Bulgular, Oued Beht'te MÖ ikinci binyılda da yerleşimin sürdüğünü kanıtlarken, dönemin toplumlarının planlı iş gücüne ve İberya Yarımadası'ndaki savunmalı yerleşimlerle benzer sosyal yapılara sahip olduğunu gösteriyor.

Şu ana kadar bildiklerimiz

• Radyokarbon tarihlemelerine göre savunma yapısı günümüzden yaklaşık 3 bin 500 ila 4 bin yıl önce, MÖ ikinci binyılın başı ile ortası arasında inşa edildi.
• Kazılarda taş bir yapının altında tespit edilen savunma hattı, geniş bir hendek ile yükseltilmiş toprak setten oluşuyor ve yerleşimin güney ucunu kapatıyor.
• Fas, İtalya ve İngiltere'den araştırmacıların katıldığı Oued Beht Arkeoloji Projesi'nin 2023 saha sonuçları Libyan Studies dergisinde yayımlandı.