Haluk Direskeneli, Türkiye'de sanayi krizleri ve ortaklık değişimleriyle silinen mühendislik birikiminin korunması için teknik arşivlerin yapay zekâ ile yapılandırılmasını önerdi.
Türkiye'nin sanayileşme sürecinde kazanılan teknik bilgi ve tecrübelerin kuşaklar arasında aktarılamaması, kamu kurumlarının yanı sıra özel sektör ve üniversite altyapısında da kritik bir kayba yol açıyor. Haluk Direskeneli tarafından yapılan değerlendirmeye göre, ekonomik krizler, mülkiyet değişiklikleri ve şirketlerin yönelim farklılıkları, büyük emeklerle oluşturulan kurumsal hafızanın hızla dağılmasına neden oluyor. Sanayi ekosistemindeki asıl tahribat bir fabrikanın fiziken kapanmasından ziyade, o tesise ait işletme tecrübesinin, teknik çizimlerin, proje stoklarının ve entelektüel sermayenin yok olmasıyla ortaya çıkıyor. Erken sanayileşme evresindeki uçak üretimi girişimlerinde elde edilen yüksek mühendislik birikiminin kalıcı bir sanayi ekosistemine dönüştürülememesi de bu yapısal kopukluğun tarihsel örnekleri arasında yer alıyor.
Benzer bir bilgi kaybı süreci 1990'lı yıllarda özel sektör ve uluslararası ortaklı yapılar üzerinden yürütülen projelerde de yaşandı. Bu dönemde Türkiye merkezli bir mühendislik yapısı; Pakistan, Suriye, Polonya ve Kazakistan gibi geniş bir coğrafyada kapsamlı enerji projelerini hayata geçirdi. Söz konusu çalışmalarda özel tasarım buhar kazanları ve enerji sistemleri geliştirilirken tasarım, imalat, saha montajı ile proje yönetimi başlıklarında kayda değer bir uzmanlık havuzu oluşturuldu. Buna karşın küresel ana firmanın karşılaştığı mali zorluklar, yeniden yapılanma süreçleri ve şirket stratejisindeki değişimler, yıllar boyunca biriktirilen detay proje arşivlerinin ve mühendis kadrolarının dağılmasına zemin hazırladı. Kuruluşların 20 ila 30 yıl önce gerçekleştirdiği saha uygulamaları ve tasarım tercihleri yeni kuşaklara aktarılamadığında, mühendisler benzer teknik sorunları en baştan çözmek durumunda kalıyor.
Kurumsal hafızanın sürekliliği tartışmasında yapay zekâ teknolojilerinin rolünü ele alan Direskeneli, Daron Acemoğlu'nun konuya ilişkin iktisadi tespitlerine dikkat çekiyor. Acemoğlu, yapay zekânın insan emeğini bütünüyle ikame etmek yerine bireylerin bilgi ve becerilerini tamamlayıcı bir işlev üstlenmesi gerektiğini savunuyor. Teknolojinin insanın öğrenme, araştırma ve bilgi üretme çabalarının yerini tamamen alması halinde uzun vadede bir "bilgi çöküşü" (knowledge collapse) tehlikesi doğabileceğini belirten Acemoğlu'nun bu yaklaşımı, sanayideki hafıza aktarımıyla doğrudan örtüşüyor. Düşünme ve tecrübe kazanma süreçlerinin yapay zekâya bütünüyle devredilmesi bilgi üretimini zayıflatma riski taşırken, geçmiş deneyimlerin doğru yapılandırılmış dijital sistemlerle saklanması yeni olanaklar yaratıyor.
Teknik verilerin dijital ortamda korunması, yapay zekâyı mühendisin rakibi olmaktan çıkarıp geçmiş tecrübelere anında erişim sağlayan dinamik bir kurumsal hafıza aracına dönüştürme potansiyeli barındırıyor. Geçmiş projelerden kalan tasarım raporları, arıza kayıtları, mühendislik hesapları ve saha gözlemleri yapay zekâ modelleriyle işlendiğinde, yeni projelerde görev alan teknik kadrolar önceki deneyimlerden doğrudan faydalanabiliyor. Bu yaklaşım, uluslararası ortaklıklar ya da sermaye yapıları değiştiğinde Türkiye'de üretilen teknik bilgi birikiminin ülke içinde kalmasını hedefliyor.
Sanayileşmede başarının fabrika ve makine sayısının ötesinde bilginin sürekliliğiyle ölçüldüğünü vurgulayan analiz, üniversite-sanayi iş birliğinin sahaya indirilmesi, teknik dokümantasyonun kurumsallaştırılması ve proje arşivlerinin titizlikle korunması şartına işaret ediyor. Eldeki akademik ve mühendislik birikiminin korunması için teknik verilerin yapay zekâ tarafından işlenebilecek nitelikte dijital olarak yapılandırılması temel bir zorunluluk olarak öne çıkıyor.
Neden önemli?Mühendislik birikiminin dijitalleşmesi, şirketler el değiştirse bile teknik bilginin ülke içinde kalmasını sağlayarak sanayinin her krizde sıfırdan başlama zorunluluğunu ortadan kaldırabilir.
Şu ana kadar bildiklerimiz
- Türkiye'de 1990'lı yıllarda uluslararası ortaklı bir mühendislik yapısıyla Pakistan, Suriye, Polonya ve Kazakistan'da enerji projeleri yürütülmüş, özel tasarım buhar kazanları geliştirilmiştir.
- Küresel ana şirketin finansal sorunları ve strateji değişiklikleri sonucu oluşan detay proje stoku ve teknik arşivler zamanla dağılmıştır.
- Daron Acemoğlu, yapay zekânın insanın öğrenme ve bilgi üretme sürecinin tamamen yerini alması durumunda uzun vadeli bir bilgi çöküşü riski doğabileceğini belirtmektedir.
Cevabı beklenen sorular
- Uluslararası ortaklıkların sona ermesi durumunda Türkiye'de üretilen teknik dokümantasyonun ülke içinde kalmasını sağlayacak yasal ve kurumsal çerçeve nasıl oluşturulacak?
- Şirketlerin geçmiş proje ve saha verilerini yapay zekâ tarafından işlenebilir dijital formatlara dönüştürmesi için hangi ortak standartlar uygulanacak?
