Tunç Çağı'nda Sardinya bakırı İskandinavya ve Akdeniz ticaret hatlarını şekillendirdi

Akdeniz'in Tunç Çağı maden dolaşımına ilişkin jeokimyasal araştırmalar, Sardinya Adası'ndaki Nuragik toplulukların metal ticaretindeki rolünün yerel sınırların çok ötesine geçtiğini ortaya koydu. Kurşun, bakır ve osmiyum izotopları ile kimyasal analizlerden yararlanan yeni çalışmalar, MÖ ikinci binyılın ikinci yarısında Sardinya kaynaklı bakır ve kurşunun İskandinavya, Britanya ve Polonya'daki Tunç Çağı eserlerine kadar ulaştığını gösteriyor. Mannheim'daki Curt-Engelhorn Arkeometri Merkezi ile Danimarka'daki Aarhus Üniversitesi ve Moesgaard Müzesi araştırmacılarının incelediği veriler, adanın yalnızca Doğu Akdeniz'den hammadde kabul eden pasif bir alıcı olmadığını, kıtanın kuzey ucuna uzanan iki yönlü ve çok katmanlı bir tedarik sistemini beslediğini belgeliyor.

Analizler, MÖ 14. ve 13. yüzyıllarda Sicilya, Girit ve Kıbrıs gibi Doğu Akdeniz yerleşimlerinde bulunan Nuragik seramiklerinin yanı sıra, Levanten kıyısındaki Minet el-Beida ve İsrail'deki Kermil Sahili Geç Tunç Çağı batıklarında saptanan kurşunun doğrudan Sardinya madenleriyle eşleştiğini kanıtlıyor. Ancak Doğu Akdeniz toplumlarında MÖ 1200 civarında yaşanan büyük çöküş ve dönüşümle birlikte adanın ticaret ekseni belirgin biçimde batıya kaydı. MÖ 12. ve 10. yüzyıllar arasında İber Yarımadası'nda Sardinya seramikleri görülürken, Balear Adaları'nda Sardinya metali, Sardinya'da ise İber bakırı dolaşıma girdi. 2025 yılında PLOS One dergisinde Daniel Berger ve ekibince yayımlanan çoklu izotop çalışması da adanın ünlü "bronzetti" figürinlerinde kullanılan bakırın yerel madenlerden sağlandığını, zaman zaman İber bakırıyla harmanlandığını, buna karşılık Ürdün'deki Faynan ve İsrail'deki Timna gibi Levant kaynaklarının bu üretimde hiç yer almadığını ortaya koymuştu.

Elde edilen bulgular kıtalararası maden hareketliliğine kesinlik kazandırsa da ticaretin organizasyon biçimine dair önemli soru işaretleri sürüyor. Araştırmacılar, kuzeydeki ve doğudaki toplulukların özellikle Sardinya metalini mi talep ettiğini, yoksa bu metallerin diğer ticari emtiaların refakatinde ikincil olarak mı taşındığını henüz netleştirebilmiş değil. Bunun yanı sıra Sardinya'da çok sayıda bakır külçe ve kurşun nesne yerel cevherlerle örtüşmesine karşın, adadaki Tunç Çağı madencilik ve izabe faaliyetlerine dair doğrudan fiziksel işletme izlerini sahada tespit etmek zorluğunu koruyor. Öte yandan deniz aşırı bölgelerde bulunan figürin ve minyatür tekneler bazı Sardinyalıların seyahat ettiğini gösterse de mevcut genetik araştırmalar ada sakinlerinin diğer Akdeniz halklarıyla sınırlı düzeyde karıştığını gösteriyor. Bu tablo, maden dolaşımının kitlesel nüfus göçleriyle değil, kurumsal ve denizci takas ağlarıyla gerçekleştiğine işaret ediyor.

Metalurjik veriler, siyasi ve ekonomik ağlar değiştikçe insanların ve seramiklerin farklı bölgelere yöneldiğini, ancak Sardinya bakırının çok daha geniş ve kalıcı ticaret kanallarında dolaşımını sürdürdüğünü somutlaştırıyor. Arkeometri uzmanları, İskandinavya'daki Viksø miğferleri ve boynuzlu figürinlerle Sardinya eserleri arasındaki biçimsel benzerliklerin izotopik verilerle haritalanmasını derinleştirmeyi ve MÖ birinci binyılın başlarında Orta İtalya'daki yeni yerleşimlerle kurulan maden bağlarını incelemeyi planlıyor.

Neden önemli?Bulgular, Tunç Çağı Avrupa ve Akdeniz toplumlarının birbirine sanılandan çok daha derin ticari bağlarla bağlı olduğunu ve Sardinya'nın pasif değil merkezi bir aktör konumunda bulunduğunu kanıtlıyor.

Şu ana kadar bildiklerimiz

• İzotop ve kimyasal analizler, Britanya, Polonya ve İskandinavya'daki Tunç Çağı buluntularında Sardinya menşeli bakır tespit etti.
• Sardinya ile Doğu Akdeniz arasındaki maden akışı MÖ 1200 sonrasında yön değiştirerek İber Yarımadası ve Atlantik Avrupası rotalarına kaydı.
• Genetik araştırmalar ada sakinlerinin diğer Akdeniz halklarıyla sınırlı karıştığını göstererek maden hareketliliğinin kitlesel göçten ziyade ticarete dayandığını belgeledi.

Cevabı beklenen sorular

• Yabancı toplulukların Sardinya metalini doğrudan mı talep ettiği, yoksa metallerin diğer ticari ürünlerin refakatinde mi taşındığı henüz araştırılıyor.