Leiden Üniversitesi bünyesinde yürütülen TAS projesi, Efes ve Kerkenes antik kentlerindeki taş döşemelerin aşınma düzeylerini inceleyerek geçmişteki insan ve araç hareketliliğini hesaplıyor.
Leiden Üniversitesi Arkeoloji Fakültesi bünyesinde Dr. Murat Dirican tarafından yürütülen "Taşların Tanıklığı: Antik Trafik Analizinde Yeni Bir Yöntem" (TAS) adlı araştırma projesi, antik kentlerdeki taş döşemeler ve kapı eşikleri üzerindeki aşınma izlerini inceleyerek geçmişteki insan ve araç trafiğini nicel olarak ölçmeyi amaçlıyor. Avrupa Birliği’nin Marie Skłodowska-Curie Doktora Sonrası Araştırma Programı desteğiyle hayata geçirilen çalışma, arkeolojik alanlardaki yol kullanım yoğunluğunu doğrudan ölçülebilir kılmayı hedefliyor.
Arkeologlar geçmişte kullanılan yolları ve güzergâhları mimari kalıntılar, yazıtlar ve buluntu dağılımları üzerinden saptayabiliyordu; ancak bu alanların ne kadar yoğun bir trafiğe sahne olduğu bugüne kadar doğrudan hesaplanamıyordu. TAS projesi, bir taşın üzerinden geçen her adımın ve aracın bıraktığı mikroskobik aşınmaların yüzlerce yıl içinde ölçülebilir izlere dönüşmesi ilkesine dayanıyor. Araştırmacılar bu fiziksel izleri laboratuvar verileri ve bilgisayar simülasyonlarıyla eşleştirerek antik dönemdeki hareketlilik yoğunluğunu yeniden modelliyor.
Projenin metodolojisi arkeolojiyi triboloji, kaya mekaniği, deneysel arkeoloji ve bilgisayar modellemesi gibi farklı disiplinlerle bir araya getiriyor. Araştırma sürecinde taşların fiziksel dayanım ve özellikleri ultrasonik ölçümler, Schmidt çekici testleri ve standart laboratuvar aşınma deneyleriyle tespit ediliyor. Elde edilen veriler, etmen tabanlı bilgisayar modelleriyle farklı trafik senaryolarına dönüştürülüyor ve sanal ortamda üretilen aşınma desenleri sahadaki gerçek yüzeylerle karşılaştırılıyor.
Araştırmanın saha uygulamaları iki farklı dönemi ve yapı malzemesini temsil eden Anadolu kentlerinde yürütülüyor. Bu merkezlerden ilki Demir Çağı yerleşimi olan Kerkenes, diğeri ise Helenistik ve Roma dönemlerinin önde gelen liman kenti Efes olarak belirlendi. İki farklı jeolojik ve kronolojik yapının incelenmesi, geliştirilen analiz yönteminin değişik çevresel ve fiziksel koşullarda test edilmesine olanak tanıyor.
Çalışmanın sonuçları, antik kentlerin sosyoekonomik yaşamını aydınlatmanın yanı sıra günümüz arkeolojik alanlarının korunmasına da doğrudan katkı sunacak. Her yıl milyonlarca turistin ziyaret ettiği ören yerlerinde modern yaya trafiğinin taş yüzeyler üzerindeki yıpratıcı etkisi bu yöntemle ölçülebilecek; elde edilen veriler ziyaretçi akış yönetimi ve koruma planlarının bilimsel temellere oturtulmasında kullanılacak.
Neden önemli?Geliştirilen yöntem yalnızca antik kentlerin kullanım yoğunluğunu aydınlatmakla kalmıyor, günümüz ören yerlerindeki ziyaretçi yönetimi ve tarihi koruma planlamaları için de bilimsel veri sağlıyor.
Şu ana kadar bildiklerimiz
- Leiden Üniversitesi Arkeoloji Fakültesi'nden Dr. Murat Dirican'ın yürüttüğü proje, Avrupa Birliği Marie Skłodowska-Curie Programı tarafından destekleniyor.
- Araştırmada kaya mekaniği, triboloji, ultrasonik ölçümler, Schmidt çekici testleri ve etmen tabanlı bilgisayar modellemeleri bir arada kullanılıyor.
- Yöntemin saha testleri Demir Çağı yerleşimi Kerkenes ile Helenistik ve Roma dönemlerine ait Efes antik kentinde gerçekleştiriliyor.
Cevabı beklenen sorular
- Geliştirilen aşınma modellerinin farklı iklim ve taş türlerine sahip diğer antik kentlerde ne ölçüde geçerli olacağı.
- Proje bulgularının ören yerlerindeki ziyaretçi rotalarını ve koruma stratejilerini pratikte nasıl değiştireceği.
