İnsan Neden Yarışır? Mağaradan Kronometreye Sporun Tarihi

Bölümler

• 0:00 · Hiçbir tehdit yokken neden koşarız?
• 1:59 · İlk kıvılcım: oyun, av ve ilk yarış
• 3:28 · Antik arenalar: Sahra'dan Olympia'ya
• 7:02 · Kanlı Orta Çağ: turnuvalar ve yasaklanan futbol
• 9:16 · Sanayi devrimi: fabrika düdüğü, kural ve kronometre
• 11:11 · En tuhaf 3 spor: Auto Polo, Fuchsprellen, Palingtrekken
• 15:13 · Beden mi, teknoloji mi?

Tam transkript

Antik Yunan'da birinin ne kadar hızlı koştuğu kimsenin umurunda değildi. Önemli olan birinci gelmekti. Zaman İnsanlığın gölgeleri takip ederek başladığı o muazzam zaman ölçme saplantısı. Akrepler, yelkovanlar, sarkaçlar ve atom saatleri. İnsanlık zamanı kutucuklara hapsetmeyi başardığında aslında sadece ne zaman uyanacağını ya da ne zaman çalışacağını belirlemedi. Zamanı ölçülebilir kıldığımız o ilk an tarihteki en büyük takıntılarımızdan birinin de pimini çekti.

O zamanın içinde ne kadar hızlı, ne kadar güçlü ve ne kadar kusursuz hareket edebileceğimiz gerçeği. Ben Mehmet Antep. Meedye Odak'ta yine beraberiz. Bir aslanın çenesinden kurtulmak için koşmak bir reflekstir. Hayatta kalma içgüdüsüdür. Peki ama ortada hiçbir tehdit yokken, sadece yanınızdaki insandan daha hızlı olduğunuzu kanıtlamak için koşmak nedir? Binlerce yıllık evrimsel sürecimizde enerjiyi sadece hayatta kalmak için idareli kullanmaya programlanmış olan beynimiz, ne oldu da gereksiz yere terlemeyi, yorulmayı ve fiziksel acı çekmeyi bir gösteriye, bir tutkuya dönüştürdü.

Bugün kronometrenin sıfırlandığı o ilk âna gidiyoruz. Mağara duvarlarındaki ilk çizimlerden Roma'nın kanlı arenalarına, sanayi devriminin fabrika düdüklerinden, bugün milyarlarca dolarlık endüstrilere dönüşen devasa stadyumlara ve tabii ki tarihin tozlu raflarında unutulmuş, akıl almaz ve bir o kadar tuhaf spor branşlarına. Sporun terin ve saniyelerin tarihine odaklanıyoruz. Sporun tarihini anlamak için önce oyun kavramını anlamak zorundayız. Ünlü Hollandalı kültür tarihçisi Johan Huizinga, çığır açan eseri Homo Ludens, yani oynayan insanda muazzam bir tespitte bulunur.

Kültür, oyun formunda doğmuştur. Köpek yavruları birbirini ısırıyormuş gibi yapar ama ısırmazlar. Bu bir oyundur. Erken dönem insanları da avlanma, savaşma ve kaçma gibi hayati pratikleri, tehlikesizleştirilmiş bir simülasyon içinde uygulamaya başladılar. Ama bir şeyin spor sayılabilmesi için sadece oyun olması yetmez. Kurallar, sınırlar ve soyut bir amaç gerekir. Peki bu kırılma ne zaman yaşandı? Arkeolojik bulgular bize inanılmaz bir hikaye anlatıyor.

Erken dönem Homo sapiens ve hatta Neandertallerin mızrak fırlatma pratiğini sadece mamut avlamak için değil, kabile içindeki sosyal hiyerarşiyi belirlemek için bir hedef vurma yarışmasına dönüştürdüklerine dair çok güçlü antropolojik teoriler var. Yürümek bir ulaşım, koşmak bir kaçıştı. Ancak kabile ateşinin etrafında iki avcının yan yana gelip, Şu ağaca kim daha çabuk varacak dediği an insanlık tarihinin ilk spor müsabakası gayri resmi olarak başlamış oldu.

Şimdi sizi Mısır'daki ünlü Yüzücüler Mağarası'na götürelim. Günümüzden 10 bin yıl öncesine yani Sahra Çölü'nün henüz devasa bir göller bölgesi olduğu döneme tarihleniyor. Duvardaki figürler sadece sudan karşıya geçmeye çalışan paniklemiş insanlar değil. Mükemmel bir formla adeta senkronize bir estetikle yüzen figürler. İnsan suyu sadece geçilmesi gereken bir engel olarak görmeyi bırakmış, onun içinde hareket etmeyi bir ritüele, bir vücut disiplinine dönüştürmüştü.

Sporun gerçek anlamda bir kurum haline gelmesi, yazının ve medeniyetin doğuşuyla paralel ilerler. Milattan önce 2000'li yıllara Antik Mısır'a, Beni Hasan mezarlarına gidelim. Bu mezarların duvarlarında tam 400 farklı güreş oyunu, kare Kare, adeta modern bir antrenman el kitabı gibi resmedilmiştir. Çizimlere dikkatlice bakarsanız, bugün olimpiyatlarda izlediğimiz serbest stil güreşin, elense çekmenin veya supleks oyununun birebir aynısını görürsünüz.

Sümerlerin ünlü Gılgamış destanında, Kral Gılgamış ile yaban adamı Enkidu'nun destansı güreşi, sporun efsanelere ne kadar erken girdiğinin en büyük kanıtıdır. Ama sporu felsefeyle, zamanla ve kutsallıkla birleştiren yer, hiç şüphesiz, antik Yunan'dır. Milattan önce 776'da, Olympia vadisinde ilk resmi olimpiyat oyunları düzenlendiğinde, ve ortada bugünkü gibi sponsorlar, yayın gelirleri ya da milliyetçilik yoktu. Antik Yunan'da spor, yani onların deyimiyle Agon, Zeus'a sunulan kanlı canlı bir ibadetti.

Burada ilginç ve bir o kadar da katı detaylar var. Antik olimpiyatlarda atletler tamamen çıplak yarışırlardı. Hatta jimnastik kelimesi Yunanca çıplak anlamına gelen gymnos kelimesinden türemiştir. Vücutlarını zeytinyağı ile ovar, ardından ince bir kum tabakasıyla kaplarlardı. Bu sadece estetik bir ritüel değil, güreş veya pankration adı verilen o vahşi dövüşlerde rakibin kavramasını zorlaştıran stratejik bir hamleydi. Pankration demişken, antik dünyanın bu en sert sporundan bahsetmemek olmaz.

Boks ve güreşin bir karışımı olan pankrationda sadece iki kural vardı. Isırmak ve rakibin gözüne oymak yasak. Geri kalan her şey, kemik kırmak, boğmak, eklemleri tersine bükmek serbestti. Maçlar biri pes edene ya da ölene kadar devam ederdi. Çünkü Antik Yunan'da ikinciye yer yoktu. Gümüş veya bronz madalya diye bir konsept icat edilmemişti. Ya kazanıp bir yarı tanrı gibi evinize dönerdiniz ya da sonsuz bir utançla baş başa kalırdınız. Hatta bir yarışmacı hile yaparken yakalanırsa ona ağır bir para cezası kesilir ve bu parayla Zeus adına bronz bir heykel yaptırılırdı.

Zanes adı verilen bu heykellerin üzerine hile yapan atletin adı ve ailesi kazınır, stadyumun girişine dizilirdi ki oradan geçen her yeni sporcu bu sonsuz utancı görsün. Tarihteki ilk doping veya hile cezası aslında bir anıtsal rezalet panosuydu. Antik dünyanın o nizamlı, felsefi ve heykelsi sporu, ortaçağın feodal dünyasında yerini tamamen askeri eğitimlere ve kaosa bıraktı. Soylular at üzerinde ağır zırhlarla mızrak tokuşturdukları jousting turnuvaları ile savaşa hazırlanıyorlardı.

Peki ya sıradan halk? Sıradan vatandaşın can sıkıntısı tarihin en ilginç ve en kontrolsüz oyunlarını doğurdu. İngiltere'de 12. ve 14. yüzyıllar arasında ortaya çıkan mob futbol, yani güruh futbolu tam bir delilikti. Bugünkü futbolun rugby'nin ve Amerikan futbolunun o çok ilkel vahşi atası. Kurallar yoktu. Hakem yoktu. Hatta ortada bir saha bile yoktu. İki komşu köyün erkekleri toplanır, ortalarına şişirilmiş bir domuz mesanesi bırakılırdı. Tek amaç bu domuz mesanesini kilometrelerce ötedeki diğer köyün kilise kapısına vurmaktı.

Bu bir spor müsabakasından çok bir meydan savaşıydı. Yüzlerce insan çamurun içinde birbirini ezer, nehirlerden geçer, kasabanın dükkanlarını darmadağın ederdi. Kol veya bacak kırılması sıradan bir durumdu. Bu vahşet o kadar çığrından çıktı ki İngiltere Kralı II. Edward 1314 yılında bir ferman yayınlayarak Londra içinde bu oyunun oynanmasını şehirde yaratılan devasa gürültü ve kaos nedeniyle yasakladı. Bu, spor tarihinde devletin bir oyuna müdahale ettiği en erken ve en net belgelerden biridir.

Spor, henüz zamanla terbiye edilmemişti. Maçların bir devresi, bir molası ya da bitiş düdüğü yoktu. Güneş batana kadar ya da köyün yarısı sakatlanana kadar devam ederdi. Sporun gerçek bir disipline, ölçülebilir bir yapıya bürünmesi için insanlığın en büyük icatlarından birini, sanayi devrimini beklemesi gerekecekti. 18. ve 19. yüzyılda sanayi devrimi dünyayı kökünden değiştirdi. İnsanlar artık güneşin doğuşuna göre değil, fabrika düdüklerine göre yaşamaya başlamıştı.

Vardiyalar, saatler ve dakikalar hayatın mutlak hâkimiydi. Fabrikalarda standartlaşan zaman, çok geçmeden boş zamanı, yani sporu da standartlaştırdı. Eskiden günlerce süren kriket veya saatlerce süren vahşi futbol maçları artık mümkün değildi. Çünkü işçilerin pazartesi sabahı sağlam uzuvlarla fabrikada olmaları gerekiyordu. İşte modern spor kuralları bu dönemde yazıldı. İngiliz okulları ve kulüpleri oturdu, saha ölçülerini belirlediler, Faul kavramını icat ettiler ve en önemlisi sporu zaman ile sınırlandırdılar.

90 dakikalık futbol maçları, 12 dakikalık periyotlar, süre bitimini haber veren çanlar ve düdükler. 19. yüzyılın sonlarında kronometrenin özellikle saniyenin onda birini ölçebilen mekanik kronometrelerin icadı ise bir devrimdi. Artık sadece rakibinizi yenmiyordunuz. Görünmez bir düşmanı yani zamanı da mağlup ediyordunuz. Rekor kavramı tam da bu dönemde sözlüklere girdi. İnsan bedeni saniyelerin kesirlerine karşı amansız bir savaşa başladı. Antik Yunan'da birinin ne kadar hızlı koştuğu kimsenin umurunda değildi.

Önemli olan birinci gelmekti. Modern dünyada ise o bitiş çizgisini kaç saniyede geçtiğiniz her şeyden önemli hale geldi. Spor artık sadece bir oyun değil, milimetrik bir mühendislik projesiydi. Ancak spor tarihi her zaman mantıklı ve nizami ilerlemedi. Bazen insanlık, yaratıcılığını ve can sıkıntısını çok karanlık, çok tehlikeli ya da tamamen absürt deneylere dönüştürdü. Hazır kronolojinin sonuna yaklaşırken tarihin tozlu arşivlerinde kalmış, ansiklopedilerin dipnotlarında saklanan birkaç akıl almaz spordan bahsedelim.

Birincisi, Auto Polo. Otomobil polosu. Yıl 1911. Amerika Birleşik Devletleri. Atlarla oynanan geleneksel aristokrat sporu poloyu herkes bilir. Ancak Amerikalılar yeni icat edilen Ford Model T otomobillerini bu spora entegre etmeye karar verdiler. Evet, atlar yerine otomobiller. Oyuncular kapıları ve tavanı sökülmüş araçların basamaklarına asılıyor. Saatte 60 km hızla giderken ellerindeki devasa ahşap çekiçlerle topa vurmaya çalışıyorlardı. Sonuç mu?

Tam bir katliam. Direksiyon kilitleniyor. Araçlar takla atıyor, oyuncular eziliyor ve motorlar infilak ediyordu. Öyle ki organizatörler maçlardan önce sahaya mutlaka bir ambulans ve bir cerrah koymak zorundaydı. Otomobil polosu 1920'lerin sonuna kadar inanılmaz popüler kaldı ve sonrasında artan ölümler ve hasar maliyetleri nedeniyle tarihe karıştı. İkincisi: Fuchsprellen. Yani tilki fırlatma. 17. yüzyıl ve 18. yüzyıl Avrupa'sında özellikle Almanya'daki aristokrat sınıfın en sevdiği eğlencelerden biriydi.

Mantık o kadar acımasız ve garipti ki bugün bir korku filmi senaryosu gibi gelir. Sarayın avlusuna karşılıklı iki kişi geçer ve aralarında uzun, esnek bir ağ veya bez parçası gererlerdi. Alanın içine yüzlerce canlı tilki, porsuk veya yabani tavşan salınırdı. Hayvanlar panikle koşarken, ağın üzerinden geçtikleri an karşılıklı iki kişi, bezi var gücüyle yukarı çeker ve hayvanı adeta bir mancınık gibi gökyüzüne metrelerce yükseğe fırlatırdı. Hangi çift hayvanı en yükseğe fırlatırsa oyunu o kazanırdı.

Güçlü Cermen krallarının ve saray soylularının oynadığı bu tuhaf ve vahşi oyun, 19. yüzyılın başlarında hayvan hakları kavramının yavaş yavaş filizlenmesiyle tarihin utanç sayfalarındaki yerini aldı. Üçüncüsü: Palingtrekken ve bir isyanın doğuşu. Hollanda'nın 19. yüzyıldaki en popüler yerel sporu. Bir kanalın üzerine yatay bir ip gerilir, o ipin tam ortasına da canlı, kaygan bir yılan balığı asılırdı. Yarışmacılar küçük kayıklarla kanalın altından hızla geçerken, ayağa kalkıp o kaygan balığı ipten koparmaya çalışırlardı.

Kulağa zararsız ve komik bir panayır oyunu gibi geliyor, değil mi? Ancak bu spor, Hollanda tarihinin en kanlı olaylarından birine sebep oldu. 1886 yılında, Amsterdam'da polis hayvanlara eziyet edildiği gerekçesiyle bu oyunu yasaklayıp, ipten balığı kesince etrafta toplanan devasa kalabalık galeyana geldi. Polis ile halk arasında çıkan çatışmalar bir anda sokak savaşına döndü. Tarihe yılan balığı isyanı olarak geçen bu olayda tam 26 kişi hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı.

Basit bir kanal oyununun kanlı bir siyasi isyana dönüştüğü o an olarak spor tarihine kazındı. Bir aslanın pençesinden kaçarak başlayan o ilkel koşu, kurallara, stadyumlara, kronometrelere ve bazen de insanın aklının sınırlarını zorlayan tuhaf icatlara evrildi. Fabrika düdükleri nasıl çalışma saatlerimizi belirlediyse saniyeler de fiziksel sınırlarımızı şekillendirdi. Bizler ne kadar gelişirsek gelişelim, içimizdeki o Homo Ludens'i, o oynayan insanı asla susturamadık.

Sadece oyunun kurallarını ve onu ölçtüğümüz aletleri değiştirdik. Peki sizce insan bedeni saniyeleri büküp yeni rekorlar kırmaya daha ne kadar devam edebilir? Yoksa artık bedenin değil, teknolojinin rekorlarını mı izliyoruz? Zamanınızın ve hareketinizin kıymetini bilin. Meedye Odak'ta bir sonraki keşifte geçmişin yeni bir durağında görüşmek üzere. Hoşça kalın.